साने गुरुजी – मराठी साहित्यातील महान लेखक व समाजसेवक.
 |
पांडुरंग सदाशिव साने
'श्यामची आई' ही त्यांची सुप्रसिद्ध कादंबरी त्यांनी नाशिकमधील तुरुंगात असतानाच लिहिली. साने गुरुजी उत्तम कवी होते. त्यांच्या कवितांचा लोकांवर इतका प्रभाव वाढला होता की, तत्कालीन ब्रिटिश सरकारने त्यांच्या कवितांवर बंदी घालून त्या जप्त केल्या होत्या. त्यांच्या एका प्रसिद्ध कवितेच्या ओळी खालीलप्रमाणे आहेत:
बलसागर भारत होवो । विश्वात शोभुनी राहो ।।
राष्ट्रार्थ प्राण हे उरले । मी सिद्ध मराया हो ।।
समाजातील जातिभेद, दलितांना मिळणारी अमानुष वागणूक आणि अस्पृश्यता यांसारख्या अनेक अनिष्ट रूढी व परंपरांना साने गुरुजींनी कडाडून विरोध केला.
साने गुरुजी यांची थोडक्यात माहिती (Table)
| तपशील | माहिती |
| संपूर्ण नाव | पांडुरंग सदाशिव साने |
| टोपणनाव | साने गुरुजी |
| जन्म | २४ डिसेंबर १८९९ |
| जन्मस्थान | पालगड, दापोली तालुका, रत्नागिरी जिल्हा, महाराष्ट्र |
| मृत्यू | ११ जून १९५० |
| वडिलांचे नाव | सदाशिव साने |
| आईचे नाव | यशोदाबाई साने |
| चळवळ | भारतीय स्वातंत्र्यलढा |
| संघटना | भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |
| विचारसरणी / प्रभाव | महात्मा गांधी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर |
| धर्म | हिंदू |
जन्म, कौटुंबिक आणि प्रारंभिक जीवन
साने गुरुजींचा जन्म २४ डिसेंबर १८९९ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली शहराजवळील पालगड या गावात झाला. त्यांचे वडील सदाशिवराव हे महसूल गोळा करणारे 'खोत' होते. ते शासनातर्फे गावातील पिकांचे मूल्यांकन व संकलन करत असत. बालपणात त्यांची आर्थिक परिस्थिती चांगली होती, परंतु नंतरच्या काळात ती खालावली. साने गुरुजी लहान असतानाच, म्हणजेच १९१७ मध्ये त्यांच्या आई यशोदाबाई यांचे निधन झाले. आईच्या संस्कारांचा त्यांच्या जीवनावर खूप मोठा प्रभाव होता.
साने गुरुजींचे शिक्षण
साने गुरुजींचे प्राथमिक शिक्षण पालगड या गावी झाले. पुढील शिक्षणासाठी त्यांना पुण्यात त्यांच्या मामांकडे पाठवण्यात आले, परंतु तिथे त्यांचे मन रमले नाही. त्यामुळे ते पुन्हा दापोली येथील मिशनरी शाळेत शिकण्यासाठी परत आले. दापोलीत असताना मराठी व संस्कृत या दोन्ही भाषांवर प्रभुत्व मिळवणारे हुशार विद्यार्थी म्हणून त्यांनी ओळख निर्माण केली. त्यांना कविता लिहिण्यात आणि वाचण्यात कमालीचा रस होता.
याच काळात त्यांच्या कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती आणखी ढासळल्यामुळे पुढील शिक्षण घेणे कठीण झाले होते. कौटुंबिक मदतीसाठी त्यांनी नोकरी करण्याचा निर्णय घेतला, परंतु त्यांच्या वडिलांची इच्छा त्यांनी पुढे शिकावे अशी होती. वडिलांनी त्यांना औंध संस्थानात दाखल केले, जिथे गरीब विद्यार्थ्यांना मोफत शिक्षण आणि जेवण दिले जाई. औंधमध्ये त्यांना अनेक हालअपेष्टा सहन कराव्या लागल्या, तरीही त्यांनी शिक्षण सुरूच ठेवले. पुढे औंधमध्ये बुबोनिक प्लेगची साथ आल्यामुळे शाळा बंद झाली आणि सर्व विद्यार्थ्यांना घरी पाठवण्यात आले.
वडिलांचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी पुन्हा पुणे गाठले आणि 'नूतन मराठी विद्यालयात' प्रवेश घेतला. पुण्यातही शिक्षणादरम्यान त्यांना वेळेवर जेवण न मिळणे यांसारखे अनेक त्रास सहन करावे लागले. तरीही सर्व संकटांवर मात करत त्यांनी १९१८ मध्ये मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली. त्यानंतर त्यांनी सर परशुरामभाऊ कॉलेज (SP College) मधून बी.ए. (B.A.) ची पदवी घेतली आणि पुढे मराठी व संस्कृत साहित्यात एम.ए. (M.A.) ची पदवी पूर्ण केली.
शिक्षक म्हणून कारकीर्द
शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी अंमळनेर येथील 'प्रताप हायस्कूल' येथे शिक्षक म्हणून सहा वर्षे नोकरी केली. तिथे त्यांनी वसतिगृहाचे वॉर्डन (वसतिगृह प्रमुख) म्हणूनही जबाबदारी सांभाळली. साने गुरुजी एक प्रभावशाली वक्ते होते, त्यांच्या नागरी हक्क आणि न्यायावरील भाषणांनी लोक भारावून जात. त्यांनी वसतिगृहातील विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या उदाहरणातून स्वावलंबनाचे आणि सेवावृत्तीचे धडे दिले. अंमळनेर येथील 'प्रताप तत्त्वज्ञान केंद्र' येथे त्यांनी तत्त्वज्ञानाचा सखोल अभ्यास केला. शाळेत असताना त्यांनी “विद्यार्थी” नावाचे मासिक सुरू केले, जे मुलांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय झाले. ६ वर्षे शिक्षकी पेशात घालवल्यानंतर त्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यात पूर्णवेळ झोकून देण्याचा निर्णय घेतला आणि नोकरीचा राजीनामा दिला.
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सहभाग
१९३० मध्ये महात्मा गांधींनी सुरू केलेल्या 'सविनय कायदेभंग' चळवळीत भाग घेतल्यामुळे ब्रिटिश सरकारने त्यांना धुळे कारागृहात १५ महिन्यांची शिक्षा ठोठावली. १९३० ते १९४७ या काळात साने गुरुजींनी विविध आंदोलनांत सक्रिय सहभाग घेतला आणि त्यांना एकूण आठ वेळा तुरुंगवास भोगावा लागला. त्यांनी धुळे, त्रिचिनापल्ली, नाशिक, येरवडा आणि जळगाव येथील तुरुंगात एकूण ६ वर्षे ७ महिने काढले.
त्रिचिनापल्लीच्या तुरुंगात असताना त्यांनी तमिळ आणि बंगाली भाषा आत्मसात केल्या. त्यांनी आपले बहुतांश लेखन तुरुंगातच केले; त्यांची अजरामर कादंबरी 'श्यामची आई' त्यांनी नाशिकच्या तुरुंगातच लिहिली होती. ग्रामीण महाराष्ट्रात, विशेषतः खानदेशात काँग्रेस पक्षाचा प्रसार करण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. जळगाव जिल्ह्यातील फैजपूर येथील ऐतिहासिक काँग्रेस अधिवेशन (१९३६) यशस्वी करण्यासाठी त्यांनी अहोरात्र कष्ट केले. या अधिवेशनात महात्मा गांधींच्या विचारांनुसार त्यांनी स्वतः 'मैला वाहणे' आणि ग्रामस्वच्छतेची कामे केली. त्यांनी तरुणांना संघटित करण्यासाठी 'राष्ट्र सेवा दला'ची स्थापना केली. पुढे १९४२ च्या 'भारत छोडो' आंदोलनातही त्यांनी भाग घेतला, ज्यासाठी त्यांना १५ महिन्यांचा तुरुंगवास झाला.
जातिभेदाविरुद्ध लढा आणि पंढरपूर सत्याग्रह
साने गुरुजींनी समाजातील जातिभेद, अस्पृश्यता आणि दलितांना मिळणाऱ्या हीन वागणुकीला नेहमीच कडाडून विरोध केला. पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात दलितांना (हरिजनांना) प्रवेश मिळावा यासाठी त्यांनी १९४६ मध्ये संपूर्ण महाराष्ट्राचा दौरा केला. जेव्हा प्रशासनाने ऐकले नाही, तेव्हा त्यांनी पंढरपूर येथे आमरण उपोषण सुरू केले. हे उपोषण ११ दिवस चालले आणि अखेर विठ्ठल मंदिराचे दरवाजे अस्पृश्यांसाठी खुले करावे लागले. या ऐतिहासिक घटनेवर बोलताना तत्कालीन नेत्यांनी म्हटले होते, ‘एका पांडुरंगाने (साने गुरुजींनी) दुसऱ्या पांडुरंगाला (विठ्ठलाला) खऱ्या अर्थाने मुक्त केले.’
मृत्यू
स्वातंत्र्योत्तर काळात देशातील वाढती असमानता आणि राजकीय परिस्थिती पाहून साने गुरुजी प्रचंड निराश झाले होते. महात्मा गांधींच्या हत्येचा त्यांच्या मनावर तीव्र आघात झाला, ज्याचा निषेध आणि शोक म्हणून त्यांनी २१ दिवसांचे उपोषणही केले होते. देशाच्या स्वातंत्र्यानंतर बदललेल्या परिस्थितीमुळे ते कमालीचे अस्वस्थ होते. अखेर ११ जून १९५० रोजी झोपेच्या गोळ्यांचा अतिरेक घेऊन त्यांनी आपले जीवन संपवले.